Projekti | Mit kao sudbina


MIT KAO SUDBINA / Myth as destiny

PRVA FAZA – Naučna analiza

PATOS je počeo svoj rad na projektu” Mit kao sudbina” u martu 2006.
Posle četvoronedeljnog pripremnog rada, 8. aprila 2006 godine
održana je naučno-analitička radionica. Na ovoj radionici su se
susreli učesnici i stručnjaci iz oblasti istorije, arheologije i
istorije umetnosti.

Kao stručni saradnici pozvani su Dragoslav Bata Mandić (direktor u
penziji Centra za korišćenje Tvrđave), Snežana Cvetković,
istoričarka umetnosti (kustos muzeja u Smederevu), Vera Horvat,
istoričarka umetnosti (urednik obrazovnog programa CZKS) i Dejan
Radovanović, arheolog (Zavod za zaštitu spomenika u Smederevu).

Prvi deo radionice bio je posvećen pregledu istorijskih podataka
vezanih za Smederevo kao srednjevekovnu prestonicu Srbije i za
građenje smederevske tvrđave, kao i upoznavanju sa legendama i
mitovima vezanim za Smederevo.

Svi predavači su dali uvid u temu smederevske tvrdjave iz svog
aspekta:

  • Smederevski grad – istorijat
  • Geografski položaj
  • Društveno-politički položaj Smedereva u srednjem veku
  • Građenje tvrđave – Interakcija različitih kultura
  • Oblik tvrđave
  • Prokleta JerinaISTORIJAT TVRÐAVE

    Despot Đurađ Branković podigao je Smederevo kao novu srpsku
    prestonicu. Građenje je počelo 1428. godine. Prvo je zidan Mali
    grad – despotov dvor, dok je Veliki grad dovršen 1439. godine I
    služio je kao sklonište narodu u slučaju rata. Tvrđava pada u
    ruke Turaka 1459. godine, što označava prestanak postojanja
    nezavisne spske države.

    Tvrđava je zidana na ušću reke Jezave u Dunav, na samom severu
    Despotovine. Ovaj geografski položaj bio je najpovoljniji za
    odbranu tvrđave kao odbrambeno-militarističkog objekta. Ušće,
    susret dveju reka, vetrova I energija koje se prepliću na ovom
    području I u ovim okolnostima, je izuzetno zanimljivo
    iskoristiti u daljem radu kao sredstvo kojim se postiže
    atmosfera tog perioda.

    Sam položaj odredio je oblik tvrđave – nepravilni trougao, ali
    svakako treba napomenuti I uticaj Kantakuzina ( Jerinina braća)
    koji su uradli planove za izgradnju tvrđave, i samim tim doneli
    ovaj nesvakidašnji oblik, za naša područja u srpsko
    graditeljstvo. Simbolika trougla (trojstvo) jako je inspirativna
    za dalji rad u smislu interpretacije I dramaturškog pristupa
    samoj priči.

    - Društveno – politički položaj Smedereva u srednjem veku je bio
    jako povoljan. U to vreme Evropa je poznavala tri važna grada-
    Rim, Istanbul I Smederevo, što je predavač Bata Mandić objasnio
    istorijskim činjenicama da je Dubrovnik zaštitu od gusarskih
    brodova tražio upravo od Smedereva. Ova informacija nam govori o
    tome da je Smederevo u to vreme imalo jak uticaj, a samim tim I
    podršku ostalih državno-militaristiko-kulturnih centara Evrope.

    - Fascinantna činjenica je odluka da se gradi grad od kamena na
    području gde ga nema, te je kamen potreban za zidanje donošen sa
    ostataka starih rimskih gradova iz okoline Smedereva. To su Viminacijum, Margum, Mons Aurus I Vinceja. U nedostatku
    materijala u grad su uzidani antički I srednjovekovni nadgrobni
    spomenici, kao I skulpture. Najzanimljiviji relikti ugrađeni u
    tvrđavu su skulptura Hestije, prikaz Herakla I Alkeste u reljefu…

    - Sama činjenica da su u gradu živeli hrišćani, mitraisti I
    pagani ( Smederevo je u ovom periodu poštovalo sve bogove I
    kultove stanovništva koje je tu živelo – kult boga Mitre, kult
    dunavskog Jahača, paganski običaji, hrišćanski obredi…), te ovaj
    čudni spoj građevinskog materijala, neimara stranaca daje
    srednjovekovnom Smederevu izuzetnu multikulturalnost.

    Možda ne toliko važna žena u istoriji Jerina Kantakuzen postala
    je izuzetno važna u legendama I mitovima vezanim za građenje
    tvrđave. Ova grčka princeza udala se za srpskog despota Đurđa
    Brankovića, te postala srpska vladarka. Kao strankinja, princeza
    I žena, kulturološki jako različita od sredine u koju je došla,
    postala je omražena u narodu. Prema legendama Jarina je donosila
    glad, smrt i nesreću gde god bi se pojavila. Legende koje su
    vezane za Jerinu kao surovu vladarku :

    - Jerina je uzimala jaja od naroda I ugrađivala ih (kao vezivni
    materijal) u “svoj dvorac”, što je donosilo veliku glad narodu;

    - za kulu “ Sedam brata glava” vezana je priča da je sedmorica
    braće odbilo da kuluči na gradnji tvrđave, te im je Jerina
    sasekla glave I uzidala ih u kulu;

    - erotizacija Jerine, kao žene koja je za noć “proždirala” po
    deset mladih radnika u svojim odajama,

    strankinja, princeza, vladarka, žena …surova, izdajnik, kurva u
    narodu postala poznata kao PROKLETA JERINA .

Posle iznošenja istorijskih činjenica i mitova vezanih za
smederevski grad i tvrđavu, stručni saradnici su razgovarali sa
učesnicima. Diskusija se bavila tumačenjem mitova, gde su učesnici
aktivno tragali za granicom između istorije i mita. Sporna tačka u
čitanju leži u tome sto su svi mitovi vezani za smederevsku tvrđavu
zapisani tek u 19. veku. Diskusija je bila veoma aktivna i doprinela
je razrešenju nedoumica učesnika u odnosu na temu.

Radionici su, pored predavača i članova PATOSa, prisustvovali
članovi BAZAARTa kao partnerske grupe iz Beograda, regionalni i
lokalni koordinatori projekta “ MIT KAO SUDBINA”, kao i predstavnici
Centra za kulturu Smederevo.

Radionica je bila uspešna i od velike koristi učesnicima, kako
članovima PATOSa koji u projekat ulaze obrađujući temu “ Smederevska
tvrđava“, tako i članovima BAZAARTa koji su se ovom prilikom
upoznali sa istorijom i legendama Smedereva.


V. Horvat, Predložak za projekat CZKS I
BAZART

MIT KAO SUDBINA – Prokleta Jerina

ŠTO PROKLETA? JER INA BEJAŠE!

Šta kaže istoriografija:

Irina (Erinija, srpski: Jerina, etimološki: Mira ) Kantakuzin,
vizantijska princeza iz Soluna, praunuka cara Jovana Kantakuzina VI,
u krvnom srodstvu sa dinastijom Paleologa, udala se za despota Đurđa
Brankovića 1414. Po svoj prilici, bila je dvostruko mlađa od njega,
inače izuzetno naočitog, obrazovanog, mudrog državnika, naslednika
srpskog prestola. Prvi put se u dokumentima pojavljuje 1419. g. Ovaj
datum se smatra početkom njenog učešća u političkom životu Srbije.
Đurđu je rodila petoro dece, u Žiči je 1429. krunisana za despoticu,
a njen lik je sačuvan na čuvenoj Esfigmenskoj povelji. Prikazana je
kao omalena žena vitke figure i srazmerno sitnog lica,
dostojanstvenog ili, prema nekim tumačima, strogog i hladnog izraza.
Za vreme građenja Smederevske tvrđave (od 1428 – 1439.) za odbranu
od Turaka, čiju izgradnju je započeo Đurađ Branković posle niza
veštih diplomatskih manevara između Porte i Ugara, u arhitektonskim
i drugim radovima učestvuju Jerinina braća: Toma, Andrija, a najviše
izuzetno daroviti i obrazovani Georgije Kantakuzen. Za vreme
despotove vladavine Jerina podnosi velike lične i porodične gubitke,
(njena porodica u Solunu gubi bogatstvo i položaj dolaskom Mletaka,
kćer Maru udaju za Turčina … ), a posle propasti Vizantije i
despotove končine, ona, pokazujući veliku snagu i prisebnost,
pokušava da održi teško narušene porodične i državne odnose.

Rađanje mita

Zašto «prokleta»

Period zidanja Tvrđave na ušću Jezave u Dunav,
urbano-militarističkog (prema nekim izvorima i mističnog) objekta
nalik na proslavljenu stambolsku utvrdu, doba je teškog narodnog
kulučenja, dobavljanja kamena iz udaljenih mesta (kilometrima, iz
ruke u ruku, jer Smederevo gotovo da nema kamena), prenapornog,
ropskog rada, gladi i odricanja u svakom smislu, što proizvodi,
vremenom sve veće, pučko nezadovoljstvo i roptanje. Duboko
nerazumevanje političkih pobuda i realne nužnosti iznurujućeg «gradozidanija»,
oblak smutnog vremena koji se nadvio nad Vizant, slutnja propasti i
težačko skapavanje, po sebi navode na traganje za para-objašnjenjem
o nekakvoj, nečijoj krivici, «prokletstvu» čija je duga senka počela
da pada na državu, na grad.

Zašto Jerina?

Lik despota, cenjenog i uglednog kako među svojima i tako i među
tuđincima, sadržavao je suviše dominantnih, kardinalnih arhetipskih
i drugih značajki na koje se kolektivna svest, ni kolektivno
nesvesno nisu usudili da otvoreno «udare»: despot je muškarac, mudri
vladar, strog i autoritativan, vanredno obrazovan i t d i t d – i,
otkriven je «rezervni ventil»: gorki kulučarski znoj i suze nalaze
svoj izvor u njegovoj slabijoj, recesivnoj «polovini», u novoj,
mladoj, tuđinskoj, ženi. Ovde je lako uočiti začinjanje mita na
prototipu hirovite, sujetne, razmažene žene koja volju muškarca
stavlja pod svoju. Ovaj prototip, ustanovljen u doba civilizacijskog
osvita, bezbroj puta je variran u usmenoj i pisanoj književnosti, od
arhaične priče o Putifaru, preko bajki o zloj kraljici, do Andrićeve
Krstinice i Anike (žena-stihija, koja, kao voda ili vatra, biva
opasna izađe li iz zadatih joj okvira, pronašavši mušku «slabu
tačku» (U Jerininom slučaju, agens može biti njeno poreklo, više od
despotovog, koje ga inhibira i na neki način podređuje, kao,
uostalom, i njegova visoka dob). Narodni gnev se dovija da joj
pripiše uverljiv motiv: ona sebi gradi dvore nalik onima koje je
ostavila u svojoj dalekoj, nepoznatoj, te stoga dodoatno
mistifikovanoj i mitologiziranoj, postojbini. Njeno (pre)visoko i k
tome strano (malo lingvističko osvetljavanje: strano = (takođe)
čudno, ruski stranno, engleski strange, sa istom nijansom značenja)
poreklo, boravak brojnih stranaca kao rukovodilaca radova na gradnji
Smedereva (Jerinina braća, vizantinski majstori neimari), pretvaraju
i nju i ostale Kantakuzine u objekat netrpeljivosti, a zatim i
omraze. Još tokom nastajanja grada uz ime despotice počeo je da se
prideva epitet koji kasnije postaje stalni (do danas zadržan u
kolokvijalnom govoru kao i u književnosti), a mržnja, godinama
akumulirana, na neobičan način nalazi sebi oduška.

Mit i paramit, antika i srednji vek : Jerina (i) Hestija

Tokom radova, a usled nedostatka osnovnog gradiva – kamena – u kule
i platna tvrđave ugrađuju se antički spomenici zatečeni na
lokalitetima nekadašnjih brojnih rimskih naseobina (od Mons Aureusa
do Viminacijuma) u okolini Smedereva. Između mnogih spomenika,
krhotina hramova i drugih sakralnih ili sekularnih građevina, našla
se i skulptura koja predstavlja rimsku boginju Hestiju (Vestu),
boginju domaćeg ognjišta. Ova skulptura je, prema nekim autorima,
bila naopako (sic!) uzidana u jednu od kula i predanje kaže da je
«svaki pošten Smederevac morao da se na nju baci kamenom». Otmena
ženska figura blago nagnute glave, bogatog dekoltea i još bogatije
draperije, kao zatečena u trenutku oblačenja, odlično se uklapala u
misao-san kojim je narodna mašta godinama oplitala lik retko viđane
despotice. Iako, kao i svaki san, on ne mora imati svoje utemeljenje
u faktografiji, on je i danas živ i začuđujuće dosledan u
kolektivnom pamćenju. Osim već pomenutih karakteristika –
razmaženosti, kapricioznosti i mušičavosti, liku (u)klete tuđinke
dodata je (niukoliko se ne ogrešujući o arhetip) i erotska
dimenzija; tema Jerine koja svakog jutra po jednog mladog sebra u
mutno Dunavo vrže, ili o kakavom zavedenom mešteru koji se, zbog
ljubavnih jada, sam sa kule baca, odzvanja u srednjevekovnom
predanju koliko i u najsavremenijoj srpskoj poeziji i prozi.
Pripisana objektu sa negativnim predznakom, razuzdana fantazija
stiče neku vrstu legitimiteta i vodi u neslućene slobode.

Imajući sve ovo u vidu, uz podsećanje da se bacanje kamenom od
starozavetnih vremena smatra ne samo simbolom kažnjavanja, nego, pre
svega prebacivanja svojih grehova na drugo(g), nađena figura Hestije
(danas bismo rekli: pravi Object trouve!) se ne može biti bolje
uklopila u situaciju, sintetizujući Eros i Mizos, ljubavnu intrigu i
omrazu, materijalizujući, olikotvorujući njihov odsutni objekt.
Njeno ugrađivanje (naglavačke?) svakako je pučka ideja i poriv da se
na Jerinu i doslovno «baci kamenom» i tako se rastereti i olakša
huda kulučarska sudba, a ne despotova želja (postoje, naime,
pokušaji tumačenja despotove epohe kao doba kontinuiranog poštovanja
antičkih božanstava, pri čemu se Đurađ Branković predstavlja kao
čuvar grčko- rimske tradicije koji zahteva poštovanje kulta Hestije
i namerno, štovanja radi, postavlja pomenutu figuru; po našem
mišljenju, ovakvo predstavljanje pravoslavno orijentisanog, venčanog
i krunisanog despota koji bi u očaranosti renesansom prevazišao i
same Latine, jednostavno ne može biti ispravno).

Šta je bilo posle?

I mnogo vekova posle zalaska vizantijskog sunca za nazubljene kule,
sintagma «Prokleta Jerina» je, kao što se zna, ostala; seoskoj deci
u Srbiji se, kad pređu svaku meru, i danas podvikne: «Besna Jerino!»
Skromni pokušaji da se neki ugostiteljski objekti ili zgrade nazovu
imenom poslednje srpske despotice ni danas ne nailaze na odobravanje
i popularnost, za razliku od imena despota koje se nekad krasilo
mesarsku zadrugu, a sada, evo, i školu za obuku vozača (sic!)

Sudbina zagonetne figure posle pada Vizantije (1453.) i Smedereva
kao poslednje vizantijske prestonice (1459.) je više nego
zanimljiva: pošto je još dugo stajala i inspirisala generacije
«poštenih Smederevaca», Hestija – Vesta – Ognjištečuvarica- Jerina
je, tokom Drugog svetskog rata, u kome su Tvrđava i grad pretrpeli
neopisivo razaranje (1941.) – nestala. Da li je u pitanju otmica u
koju su umešani znalački oficirsko-okupatorski prsti koji su je
preselili negde iznad izvorišta Dunava gde i dan-danas krasi neki
vrt sa šimširom oblikovanim prema njoj, ili se, uvređena, skriva
ispod nanosa zemlje i zaborava kojim vreme zavejava Tvrđavu, još
uvek ne znamo.

Šta sada?

Zanimljiva bi bila ideja traganja za Jerinom – Hestijom (realnog, sa
raspisivanjem kulturološke «poternice» u podunavskoj regiji, uz
korišćenje medija, ili virtualnog, ništa manje interesantnog), zatim
njenog nalaženja (arheološkog, psihološkog, umetničkog… ) a onda i
dekonstruisanja, ljuštenja (još bolje: izvlačenja jedne iz druge po
modelu ruskih matrjoški ) Hestije, Veste, Vestalke, Proklete,
Jerine, Proklete Jerine, Zle Kraljice, Zle žene, Žene, žENE, Ewige
Weiblich, Eve… i njihovog novog čitanja, prevrednovanja, (o)
čišćenja ili bar «skidanja prašine», koliko da se i mi oglednemo na
njoj.

Literatura:

  • M. Spremić, Smederevo u doba Đurđa Brankovića, SKZ, Beograd
    1987.
  • Leontije Pavlović, Smederevo i Evropa 1318 – 1918. Muzej u
    Smederevu 1988.
  • Leontije Pavlović, Jerina – boginja zaštitnica, Politika, 29.
    mart 1997.
  • Dobrilo Nenadić, Despot i žrtva, Nolit, Beograd 2005.
  • Pesnički ključ Smedereva, 25 Festivala SPJ, Smederevska Pesnička
    jesen, Nagrađene pesme o Smederevu, priredio G. Đorđević.
  • Grad na desnoj, a vetar na levoj obali – antologija poezije o
    Smederevu, priredio R. Vasilevski, Smederevo 1972.Vera Horvat, Kulučarska, (iz neobjavljenog rukopisa, 2002.)

Sinopsis za TVRĐAVU

While in the Western Europe the Renaissance was blooming, in the
Balkans, little by little, but in big blood and agony, the Serbian
medieval state was expiring.

The very last attempt to defend the country was founding of the town
Smederevo.

What is a town? Is it a fortification, or a monarch in a palace, or
people who live within the town walls? Can a town save a country?

The Fort speaks about the clash between myth and history, about the
aspirations of rulers colliding with fears and hopes of the people,
about an endeavour to develop urban from rural, to build a country
into a state. This struggle, neither easy nor clean, points to some
key dilemmas which agitate Serbian society even today.

Dok u Zapadnoj Evropi renesansa hvata zamah, na Balkanu polako, u
puno krvi i sa puno patnje nestaje srpska srednjovekovna država.
Poslednji pokušaj odbrane države je utemeljenje grada Smedereva. Šta
je grad? Da li su grad zidine, ili monarh u dvoru, ili narod koji
živi u gradu? Da li grad može spasiti državu?

Tvrđava govori o sudaru mita i istorije, o težnjama vladara koje se
sukobljavaju sa strahovima i nadanjima naroda, o pokušaju da se iz
ruralnog uzdigne urbano, da se od zemlje stvori država. Ta borba
nije ni laka ni čista, ali ukazuje na neke dileme koje srpsko
društvo potresaju do dana današnjeg.

Marina Milivojević – Mađarev

 


PATOS – Grad / The Fort

Međunarodni interdisciplinarni istraživački projekat

Mit kao sudbina

Marina Milivojević-Mađarev

GRAD / THE FORT

Reditelj i voditelj procesa: Sunčica Milosavljević

Kompozitor: Nenad Billz Urošević

Scenograf: Jelena Stojanović

Kostimograf: Slađa Perić

Autor fotografija: Vladislav Nešić

Koreografija: Bojana Marković, Marija Stojanović, Marina Jovanović

Scenske borbe: Aikido klub RYONEN, PATOS

Izrada scenografije: Novica Tominjak

Izrada kostima: Ivka Stanojević

Izrada oružja: Dragan Đorđević

Organizator: Dušan Štrbac

Vođa scene: Goran Galić

Vođa tona: Vladimir Rapajić

Vođa svetla: Zoran Ivanović

Vođa videa: Vladislav Nešić

Producent:

CENTAR ZA KULTURU SMEDEREVO

Premijera: februar 2008.